Onderzoekers: Het lezende brein gebruikt twee paden

Onderzoekers in de neurowetenschappen hebben aangetoond dat we bij het lezen gebruik maken van twee hersenpaden, in plaats van één. Dat is leuk om te weten en kan handig zijn bij leesonderwijs. Ook geeft het mogelijk inzicht in dyslexie.

Volgens sommigen is de uitvinding van het vuur dé bepalende factor geweest in ons evolutionaire succes. Die kans is groot. Maar minstens zo belangrijk voor onze intellectuele ontwikkeling is het schrift geweest. Dankzij die rare lettertjes, kunnen we ideeën delen en versterken.

De ontwikkeling van een analfabete samenleving naar de moderne samenleving waarbij leesvaardigheid bijna net zo belangrijk is als eten en drinken is verrassend snel gegaan. Ga 5.000 jaar terug in de tijd en er was amper een hiëroglief te vinden.

Er zijn veel wetenschappelijke disciplines die proberen uit te vogelen hoe we dit als soort hebben weten te doen. Een van de modernere disciplines is neurowetenschappen.

Want leren lezen, dat doe je niet van de ene op de andere dag. En al helemaal niet als diersoort, wiens hersenen daar helemaal niet op zijn ingesteld. Ons brein was ingesteld op de jacht en het fourageren. Het mag dus een wonder heten dat we het schrift hebben kunnen uitvinden.

Neuroplasticiteit en lezen

Volgens wetenschappers is de ontwikkeling van een steeds complexer schrift een mengsel van gelijke delen menselijke uitvinding en neuroplasticiteit. Dat betekent zoveel als: het menselijk brein heeft het lezen uitgevonden. Door te lezen, ontwikkelde het brein nieuwe verbindingen, waardoor we beter konden lezen en een complexer schrift konden ontwikkelen.

Het is al een tijdje bekend dat er specifieke delen in de hersenenen zijn die nodig zijn voor, en versterkt worden door, lezen. Maar hoe dat precies werkt, dat is nog niet helemaal duidelijk.

In 2008 werd een onderzoek gepubliceerd waarin een aantal inzichten naar boven kwamen over het “lezende brein”.

Moeilijkere leestaak als onderzoeksinstrument

In het onderzoek legden de onderzoekers de nadruk op de schrijfwijze van de taal. Dat klinkt misschien suf, maar door hun aanpak konden ze precies onderzoeken wat er in het brein gebeurt wanneer het kleine stukjes van letters leest, of veel voorkomende letter-combinaties (zoals “ei”, “oe” of “ing” leest. Ook hebben ze in kaart gebracht hoe het brein reageert op de lengte van woorden, hoe vaak ze gebruikt worden en waar op het papier ze staan.

Belangrijkste bevinding: een gevorderde lezer gebruikt verschillende hersenpaden voor verschillende soorten teksten. Het ene pad is voor teksten die op een normale manier zijn geschreven, zoals deze paragraaf. Andere paden komen in actie wanneer D E S C H R I J F S T I J L E E N B E E T J E A F W I J K T.

Volgens de onderzoekers is het leren lezen in het allereerste begin precies hetzelfde als alle andere dingen die je moet leren: het is moeilijk en vergt oefening om letters te herkennen.

Maar na een tijdje ontwikkel je routine. Je komt in een nieuwe fase waarin lezen steeds makkelijker wordt.

Inventieve manier om het onmogelijke te meten

Onderzoekers-MRI

In de MRI gaf het brein haar geheimen prijs aan de onderzoekers (foto: Pixabay)

Tot dit onderzoek geloofden wetenschappers dat je de ontwikkelde routine wel kon zien als een teken dat er iets ontwikkeld was, maar dat je het niet kon meten. In dit onderzoek werd daar echter iets op gevonden. De onderzoekers schotelden hun proefpersonen “rare” teksten voor, met lettertypes die moeilijk leesbaar zijn, of moeilijke woorden. Ook kregen ze teksten met gekantelde letters. De proefpersonen kregen dus een leestaak waarin ze geen routine hadden.

Door te meten wat er gebeurde bij normale teksten, en bij de rare teksten, werden de verschillen al snel duidelijk.

Hoe langer het woord, hoe meer tijd nodig was om het te ontcijferen. Dat zal niet verrassend zijn. Hoe raarder de tekst, hoe meer tijd nodig was. Dat was ook niet schokkend. Maar in de fMRI-scanner ontstonden de inzichten.

De tekst die nog min of meer op routine gelezen werd, bleek te worden verwerkt in het hersendeel dat al bekend was als lees-centrum. De erg rare tekst, echter, activeerde een ander stuk van de hersenen. Precies het stuk dat actief is bij kinderen die net (letter voor letter) leren lezen.

Wat dit betekent? Volgens de wetenschappers betekent dit dat wij, als lezer, de beschikking hebben over twee verschillende leessystemen. Een soort automatische piloot voor de gemakkelijke teksten. En een back-up systeem dat ingrijpt wanneer de leestaak extra moeilijk is, de schrijfstijl ongebruikelijk is, of er veel woorden voorbijkomen die we niet kennen.

Dyslect

Leuk, maar wat moet je er mee? Nou, voor onderwijzers is dit best zinnige informatie. Zo lijkt het erop dat dyslexie wordt veroorzaakt doordat de lezer maar moeilijk tussen de twee systemen kan switchen. Als ontdekt zou worden hoe het routine-brein tot wasdom komt, zou een oplossing voor dyslexie een stapje dichterbij kunnen komen. Ook legt het een extra belang op het bouwen aan een woordenschat als onderdeel van de leesles.

Dankzij dit onderzoek begrijpen we beter hoe het lezende brein werkt. Misschien merk je dat ook bij jezelf, de volgende keer dat je een moeilijk boek leest. Let er maar eens op.

Over Jeroen L

Eén van de oprichters van LekkerLezen.net. In het dagelijks leven actief als bedrijfskundige/docent, 's avonds het liefst met de neus in een goed boek!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.