De feilbare mens – Kees Vuyk

Titel: De feilbare mens, waarom ongelijkheid zo slecht nog niet is
Auteur: Kees Vuyk
Uitgever: Ten Have
ISBN: 978 90 259 0737 2

Nederland is, zoals veel andere landen, gebouwd op het beginsel van gelijkheid. Dat stamt uit de Franse Revolutie, met haar “vrijheid, gelijkheid en broederschap”. Maar we moeten stoppen met dat gelijkheids-denken. Dat betoogt Kees Vuyk in zijn boek “De Feilbare mens”.

Kees Vuyk is filosoof. Daar zijn er veel van en op zich is dat niet een heel sterke aanbeveling. Maar hij was ook universitair hoofddocent aan de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit van Utrecht. Dat is al meer reden om hem serieus te nemen. En dat hij in 2018 een prijs won voor het “beste filosofieboek” is een extra reden om hem serieus te nemen.

‘De Feilbare mens’ trapt tegen heilige huisjes

In “De Feilbare mens” volgt Vuyk heel netjes de standaard opbouw van een betoog. Hij signaleert zaken, werkt deze uit, overdenkt ze en komt met een alternatief kader. Dat eerste stuk was voor mij nog het meest schokkende. Want Vuyk trapt keihard tegen een paar heilige huisjes.

“In de twee basisgestalten van de kapitalistische samenleving, de liberale democratie en de vrije markt, doen verschillen niet ter zake. Rang of stand, geslacht of ras enzovoort, maken geen verschil. Iedereen heeft stemrecht, iedereen mag produceren en consumeren. Maar maakt het negeren van verschillen mensen ook aan elkaar gelijk?”(p.34)

Het is nogal wat, zeggen dat “gelijkheidsdenken” eigenlijk bij het grof vuil moet. Maar wees gerust, Kees Vuyk is niet op zoek naar een pure meritocratie, waarbij de onderklasse haar plaats moet kennen. Hij lijkt zich goed bewust van het risico dat mensen dit van hem zouden denken. Vuyk haalt dan ook regelmatig “de grote fout” van Heidegger aan, Deze filosoof is nogal omstreden is vanwege zijn steun aan de NSDAP van Adolf Hitler – iets waar Heidegger zelf spijt van gekregen zou hebben omdat voor zijn denkbeelden niet echt plaats bleek.

‘De ramp van de Verlichting’

De filosoof betoogt dat de huidige sociale tweedeling een gevolg is van het gelijkheidsdenken van de laatste jaren. Vroeger konden alleen de welgestelden naar school. Nu kan iedereen in principe studeren. Het gevolg is een braindrain van de onderklasse. Intelligentie is immers gelijkelijk verdeeld over mensen. Dus ook in de onderklassen zaten intelligente mensen, die een positieve invloed hadden op het werk en hun omgeving. Maar doordat deze mensen nu gaan studeren, komen ze in een andere sociale omgeving terecht.

Daardoor blijft de “onderklasse” achter zonder haar intelligente leden. Hierdoor ontstaat een maatschappelijke tweedeling die volledig is gebaseerd op intelligentie. De onderklasse voelt zich niet gezien of gehoord (niet onterecht), terwijl de “elite” denkt dat iedereen denkt als zij.

Vuyk toont in zijn analyse een paradoxale ontwikkeling: doordat we begonnen zijn met gelijkheid zijn we individualistischer geworden, maar juist dat leidt tot toenemende ongelijkheid:
“De ramp van de Verlichting is een abstract individualisme dat onder het mom van liberalisering alle gemeenschapsleven ondergraaft. Mensen kunnen echter niet zonder gemeenschap” (p.25)

Hoe die gemeenschapszin ondergraven wordt verwoordt Kees Vuyk iets verderop: “In de praktijk brengt die vraag (wat onderscheidt mij van de ander, wie ben ik ten diepste zelf, red) mensen in onze samenleving steeds met elkaar in competitie. De positie in de samenleving en dus hun onderlinge verhoudingen worden bij ons bepaald door niet-gewelddadige vormen van strijd, zoals de concurrentie tussen deelnemers aan de vrije markt, de politieke wedijver om ambten en bestuurlijke functies, het intellectuele gevecht om de beste scholen de hoogst gewaardeerde diploma’s, de erotische competitie om aandacht en vriendschap, seks en liefde. De moderne westerse samenleving is zodoende een arena geworden. Mensen moeten voortdurend wedijveren. ” (p.51-52)

Vuyk gooit met knuppels

Het is nogal een knuppel, die Vuyk in het hoenderhok gooit. En hij krijgt ongetwijfeld een hoop ellende over zich heen in social media. Zijn betoog is echter ijzersterk, zij het dat Vuyk soms nogal lange en complexe zinnen nodig heeft om zijn gedachten te betogen. Ironisch genoeg is dat een mooi symptoom van de tweedeling op basis van intelligentie. Vroege zouden een paar slimme arbeiders dit boek lezen en de inhoud onder vrienden en familie verder vertellen. Nu zijn het alleen de “slimmen” die het boek kunnen volgen. En die bevinden zich allemaal in de hogere sociaal economische milieus.

Mensen die zichzelf kennen, weten dat ze falende wezens zijn” (p.131)

In het tweede deel van het boek bouwt Vuyk voort op zijn analyse. Het eerste stuk ging over de samenleving en hoe we ons tot elkaar verhouden. In het tweede stuk duikt hij in ons brein. Hoe denken we? Hoe denken we over het denken? Welke ideeën en concepten vormen de bril waarmee we naar de samenleving kijken en hoe we vraagstukken proberen op te lossen? Dit stuk heeft de titel “De Feilbare mens” meegekregen. Hij zet een paar basisideeën aan de kant. Zoals het idee van de Homo Economicus. Net als Kate Raworth en Govert Buijs gelooft Kees Vuyk dat de Homo Economicus niet bestaat. Althans, in de realiteit. Maar als Idee is het enorm destructief gebleken.

Falende wezens

Hij onderzoekt hoe de hersenen werken, en stelt dat er twee denksystemen zijn die bij iedereen een rol spelen. Systeem 1 is routinematig, snel en enorm foutgevoelig. Systeem 2 is een stuk langzamer, maar veel rationeler. Systeem 2 levert betere antwoorden op. Maar, helaas…we gebruiken vooral Systeem 1. We denken het namelijk goed te weten, maar dat klopt niet: “Mensen die zichzelf kennen, weten dat ze falende wezens zijn” (p.131)

Die zin vat het boek kernachtig samen.

Naar een maatschappij voor ‘de feilbare mens’

We hebben een samenleving gebaseerd op het idee dat iedereen hetzelfde is, hetzelfde kan en hetzelfde wil. En dat we onfeilbaar zijn. Maar fouten zijn overal. Daarom verkent Kees Vuyk in het laatste deel van “De feilbare mens” hoe een samenleving dán vormgegeven moet worden. Dit onderdeel bevat een aantal krachtige voorstellen. Vuyk maakt een begin in het denken over een schoolsysteem waarin meer waardering is voor hart en handen. Hij zoekt naar een vervanging van de sociale rol van de Kerk en pleit voor verdere decentralisatie van de zorg naar een modern soort “parochie”. Vuyk laat hier ook zijn idealistische kant zien: “Een goede samenleving is niet een samenleving die almaar vooruit gaat. Het is een samenleving waarin iedereen meedoet en waarin momenten van vertraging en bezinning ervoor zorgen dat wat de vooruitgang oplevert rechtvaardig over alle mensen wordt verdeeld.” (p.207)

Wankelende ideeën

Ik heb nooit zoveel opgehad met filosofie. Dit boek van Vuyk zet me echter aan het denken. Of eigenlijk, hij doet alles waarin ik geloof wankelen. Inhoudelijk heb ik niets in te brengen tegen zijn ideeën. Of hij daarmee veel zal bereiken durf ik echter te betwijfelen. Want de complexiteit van dit boek is enorm. Lange, complexe zinnen zijn in het boek standaard. Vuyk is dol op bijzinnen-in-bijzinnen. Hij schrijft echt als een professor. Handig, voor een academicus, maar “de massa” gaat dit echt niet snappen. Zelfs de elite, waar ik mezelf als universitair geschoolde maar even onder schaar, zal moeite hebben met dit boek. En niet alleen omdat je er een woordenboek bij nodig hebt om te snappen wat in hemelsnaam een “behoorlijk geborneerde versnelling” (p.207) betekent.

Of zou het net zoiets zijn als de waarde die Kees Vuyk aan de Hoge Kunsten toekent? Als je de elite raakt, beïnvloedt dit hoe zij besluiten nemen. Besluiten die ook de onderklasse raken?

Hoe dan ook, “De feilbare mens, waarom ongelijkheid zo slecht nog niet” is een sterk idealistisch betoog, zij het wat intellectueel. Een uitdagend boek voor wie niet bang is om zijn aannames en denkbeelden te onderzoeken.

Waardering: 7,5/10

Lees “De feilbare mens” zelf!

Over Jeroen L

Eén van de oprichters van LekkerLezen.net. In het dagelijks leven actief als bedrijfskundige/docent, 's avonds het liefst met de neus in een goed boek!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.