Graaf in Moskou – Amor Towles

Titel: Graaf in Moskou
Auteur: Amor Towles
Uitgever: Arbeiderspers
ISBN: 978 90 295 1041 7

Dat was even schrikken! Bij het openen van het pakketje schoof er een lijvig boekwerk uit. Een stuk dikker dan de gemiddelde roman. Een boek met de titel “Graaf in Moskou”, dat herinneringen oproept aan Tolstojs “Oorlog en Vrede” of “Ana Karenina”. Zware toppers van de Russische literatuur die ik weliswaar heb gelezen (en uitgelezen), maar die me weinig genoegen schonken. Heb ik dit boek écht aangevraagd? Heb ik me in de luren laten leggen en mezelf opgezadeld met wéér een stuk ondoordringbaar complexe Russische literatuur? Integendeel! “Graaf in Moskou” is een uitzonderlijk boek, geschreven door een begaafd taalkunstenaar.

Het boek begint in 1922. Graaf Rostov wordt door de autoriteiten gearresteerd vanwege een gedicht. Hij ontloopt de executiedood, maar krijgt levenslang huisarrest. Nooit zal hij het Metropol Hotel in Moskou (tegenover het Bolsoj) meer mogen verlaten. Graaf Rostov keert terug naar het hotel, waar hij in een zolderkamertje moet slapen, en maakt elke dag dezelfde routine door.

Al snel komen de muren op hem af, totdat op een dag de achtjarige Nina Koelikova hem aanspreekt. Er ontstaat een interessante vriendschap, waarbij de Graaf het meisje onderwijst in de etiquette. Zij, op haar buurt, leert de Graaf dat het hotel zoveel meer is dan enkel dat wat gasten zien. Meegevoerd aan haar hand leert de Graaf het onzichtbare hotel kennen. Alle gangen, alle medewerkers, alle radertjes in het spel van een hotel.

De Graaf leert zijn omgeving opnieuw kennen en blijkt deze nieuwe kennis heel goed te kunnen gebruiken om te leven naar zijn vaders stelregel: Neem de controle over je omstandigheden, anders nemen de omstandigheden de controle over jou.

We volgen de Graaf gedurende zijn hele leven in het hotel in hartje Moskou. Zien hem kennismaken met een Sovjet-filmster, voorzichtig vrienden worden met een apparatchik en ondertussen een andere apparatchik zand in de ogen gooien.  En we ervaren hoe hij een steeds belangrijker onderdeel van het hotel wordt.

Daarbij blijft de Graaf zijn afkomst altijd trouw. Eens een heer, altijd een heer. Rostov geeft niet langer soirees vanuit zijn luxe woning. De maatschappij verruwt en lijkt de waardering voor het verfijnde verloren. Maar Rostov blijft trouw aan de juiste vorm, wat hem voor bijna iedereen tot een verademing maakt.

Verademing

Ook een verademing is de schrijfstijl van Amor Towles. Het is moeilijk te beschrijven, aangezien deze roman zo enorm gelaagd is. Er is het oppervlakkige en hetgeen daaronder ligt. Dan is er nog het onderliggende. We zien een positieve grondhouding hand-in-hand gaan met een zekere melancholie. Towles laat zijn Graaf Rostov veelvuldig filosoferen over het heden, verleden en toekomst, maar blijft tegelijkertijd steeds in het hier-en-nu. Aan de hand van heimelijke filmavondjes laat Towles ons zien hoe een klassieke film als “Cassablanca” al naar gelang de bril waarmee je kijkt een geheel andere interpretatie krijgt.

En door dat alles voert Towles ons mee op de golven van zijn taalgebruik. We worden getracteerd op een perfect harmonisch taalgebruik, dat ons meevoert in voorbije tijden. Tegelijkertijd voelt de taal op geen enkel punt overdreven of ouderwets aan. Wat formeel en plechtstatig, zeker, maar het klopt. Het past.

Voetnoten in een roman

Alsof het plechtstatige taalgebruik niet het enige bijzondere van “Graaf in Moskou” is, komt Towles ook een paar keer op de proppen met een bijvertelling of voetnoten. Zoals op pagina 109, wanneer de Graaf kennis maakt met ene Petrov. Wat volgt is een voetnoot van ruim 2 pagina’s. In die voetnoot verhaalt Towles over de gewoonte van Tolstoj om zijn personages op minstens vier manieren aan te duiden. Hij vertelt hoe sommige lezers van Tolstoj hierdoor worden afgeschrikt. (De man kent zijn lezer). Vervolgens vertelt uitgebreid waarom dat in dit specifieke geval niet het geval hoeft te zijn. Maar, zo attendeert Towles ons, in het volgende hoofdstuk verschijnt iemand die we wél moeten onthouden.

Dit is slechts één voorbeeld van hoe Towles speelt met de conventies en de gewoonten van de Russische literatuur. Hij Towles speelt met de lezer, of dat nu is met een voetnoot, of de addenda die her en der in het boek verschijnen. Stukken die strikt genomen niet in het verhaal passen, maar wel degelijk een extra laag toevoegen.

Geschiedenisles

Terwijl de jaren in het verhaal voortschrijden, krijgen we ook een kleine geschiedenisles voorgeschoteld, zei het er eentje vanuit Sovjet-perspectief. De Collectivisatie, de eerste Kerncentrale en nog veel meer komt voorbij. Het kan dan wel zo zijn dat de Graaf de buitenwereld niet op mag zoeken, de buitenwereld komt hem wél opzoeken. Daarmee lijkt Towles aan te geven dat zelfs de meest begrensde omgeving niet per sé beperkt hoeft te zijn.

Maar wat er ook gebeurt: de Graaf behoudt zijn waardigheid en handelt vanuit zijn principes, altijd werkend vanuit hetgeen voor hem “juist” is.

Poetin of Poesjkin

De uitgever heeft, zoals uitgevers dat doen, het boek voorzien van de nodige aanprijzingen. De Chicago Tribune, The Washington Times en The New York Times prijzen Amor Towles op het achterblad de hemel in. Het vooromslag is gereserveerd voor de échte autoriteit op het gebied van boeken (ahem): Oprah Winfrey. Of Althans, haar tijdschrift. Het is niet onze gewoonte om andere media onze recensies te laten tikken, maar met deze zijn we het tot in het diepst van onze haarvaten eens: “Towles rijke verhaal straalt van nostalgie naar de gouden eeuw van Tolstoj en Toergenjev en herinnert de lezer eraan dat ondanks Poetins moment, het Poesjkin is die de eeuwigheid heeft”.

“Graaf in Moskou” is een meesterwerk.

Waardering: 9,5/10


Lees “Graaf in Moskou” zelf!

Over Jeroen L

Eén van de oprichters van LekkerLezen.net. In het dagelijks leven actief als bedrijfskundige/docent, ‘s avonds het liefst met de neus in een goed boek!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *