Jean Risse over Zandstorm

Cover van het boek ZandstormEerder hebben we op deze site al geschreven over het boek Zandstorm. Dit boek beschrijft het relaas van Antoinette Buck en Jean Risse die eind 2007 in een zelf verbouwde legertruck naar Afrika vertrokken. Hun doel was om arme mensen aan een menswaardig bestaan te helpen door het verstrekken van microkredieten. Maar enkele maanden na hun vertrek werd Antoinette ernstig ziek en overleed kort daarna.

Jean schreef een aangrijpend boek over hun leven, hun plannen en de reis door Afrika die hij in omgekeerde richting alleen moest maken. Tijdens zijn tocht daalt hij diep af in zijn binnenste, op zoek naar een antwoord op het waarom van haar dood. Zo geeft Zandstorm op een zeer indringende manier inzicht in de mate waarin eenieder verantwoordelijk is voor geluk en pech.

Omdat het boek ook op ons een diepe indruk heeft achtergelaten, benaderden we Jean voor een interview. Om het ijs te breken vraag ik hem om zijn boek in twee zinnen te omschrijven: “Zandstorm gaat over de waarde en de kwetsbaarheid van een menselijk verbond: hoe het is om je leven te delen, samen te vloeien, iets moois te maken en dan alles te verliezen. Over geluk en pech, je eigen invloed daarop.”

Het boek is gebaseerd op de eigen ervaringen van Jean Risse. Het heeft ons bij lekkerlezen verbaasd dat Jean dit verhaal op papier heeft kunnen zetten. We vragen hem hoe hij zich ertoe heeft weten te zetten om er een boek over te schrijven: “De schuldvraag over haar overlijden bleef knagen. De voor de hand liggende gedachten over ‘hoe het anders had gemoeten’ brachten echter geen oplossing. Ik zakte steeds dieper weg in mezelf en was bang voor waar ik terecht zou komen. Het was een voortdurende confrontatie met het gemis van het verleden, de vertwijfeling van het heden en de zinloosheid van de toekomst. Toch bleek het antwoord op de schuldvraag daar ergens op de bodem van die put te liggen. Toen ik het eenmaal wist, vond ik het laf om als een geheim te bewaren. Ik realiseerde me ook dat ik niet de enige ben die dit soort risico’s loopt. Daarom schreef ik het op.”

Natuurlijk kreeg Jean veel reacties op zijn boek. Hij toont zich verheugd met de reacties die hij krijgt: “Het doet me goed dat mensen positief reageren. Ook de media hebben al flink wat aandacht aan het boek besteed. Ze gaan er serieus mee om. Het lijkt alsof iedereen zich door een ander aspect van het boek aangesproken voelt. Voor de een is dat het verhaal over Afrika, voor een ander telt meer het menselijke aspect. Heel wat mensen reageren door hun eigen relaas te doen. Dat zijn soms heel persoonlijke verhalen, bijvoorbeeld over hoe zij de dood van een dierbare hebben ervaren hebben. Ik geloof dat Zandstorm daartoe uitnodigt. Je zit als lezer met je neus op de feiten en voelt je deelgenoot. Dan wil je ook je eigen verhaal kwijt.

Ik krijg ook veel reacties op het thema schuld. Zij die het met mijn redenering eens zijn, ervaren dat niet altijd als prettig. Het dwingt je min of meer om naar je eigen leven te kijken in termen van verantwoordelijkheid accepteren. Ik snap dat dit hard kan aankomen. Dat Zandstorm vanuit een dubbele ik-persoon is geschreven (Antoinette vertelt haar eigen verhaal) wordt als verfrissend ervaren. Ik had daar in het begin mijn twijfels over: kan ik haar gedachten wel goed verwoorden? Achteraf ben ik blij dat ik die keuze heb gemaakt. Antoinette illustreert als het ware het thema van het boek. De voor mij meest intense reactie kreeg ik van een kind dat een tekening voor Sachalou (belangrijk personage) had gemaakt. Zoiets slaat me compleet uit het veld. Ik wist niet eens dat ouders hun kinderen het boek laten lezen. Maar iemand die zó reageert, heeft het helemaal gesnapt.”

De dood van Antoinette heeft natuurlijk ook het microkrediet-project van Jeans stichting (www.2unite.org) geraakt: “Na de dood van Antoinette heeft de stichting bijna een jaar lang stilgelegen.” Maar hij is heeft de hoop niet opgegeven, en toont zich onverminderd geëngageerd: “Toen het boek af was, heb ik de draad weer opgepakt, gelukkig met de steun van de andere leden. Onlangs zijn de eerste projecten gestart in Liberia. Dat land is compleet verwoest door een jarenlange burgeroorlog. Honderdduizenden doden, extreem misbruik van vrouwen en kinderen en de vernietiging van de gehele infrastructuur.

Afrikaanse vrouwenLiberia is een economische en sociale woestenij, hoewel het sinds 2005 weer langzaam de goede kant opgaat. Om hier iets van de grond te krijgen waardoor mensen weer een menselijk en zelfstandig bestaan kunnen opbouwen, is voor mij persoonlijk de grootste uitdaging die ik me kan voorstellen. Onze stichting, 2Unite, werkt samen met locals om ervoor te zorgen dat mensen door microkredieten hun eigen bedrijfjes kunnen starten. We richten ons voornamelijk op vrouwen en jeugdigen.

Daarnaast zijn we bezig om een team samen te stellen dat de stroomvoorziening van het land weer op gang kan brengen. Duurzame energie, gedecentraliseerd, in handen van de bevolking, zijn de kenmerken van dit project. We hebben goede contacten met de overheid, technische bedrijven en financiele instellingen. Ook dit moet gaan lukken, want zonder elektriciteit werkt niets fatsoenlijk.”

Maar waar haalt Jean de energie vandaan, om dit confronterende werk te blijven doen? “Voor mij is het werk van de stichting een manier om datgene af te maken wat we samen zijn begonnen. Je komt niet over verlies heen. Ik tenminste niet, niet wat Antoinette betreft. Ik hoop dat de resultaten van het werk me ooit zullen helpen om beter met het verlies te leren omgaan.

Energie krijg ik door daar te zijn, in Afrika. Als ik er ben en hun verhalen hoor, raak ik betrokken. De gevolgen van armoede kun je niet alleen zien en ruiken, maar vooral ook voelen. Dat gevoel gaat nooit weg. De veerkracht en de volharding van vooral vrouwen in Afrika, maakt een enorme indruk op mij. Het is iets waaraan ik mezelf kan spiegelen. Dat motiveert. Ze helpen mij op die manier net zo goed, als dat ik hun probeer te helpen met het werk van de stichting. Verder word ik simpelweg kwaad als kinderen op straat hun geld moeten verdienen. Ik ben niet gelovig en heb weinig met vage waarden en normen. Maar als een aankomende puber me aanbiedt om voor een paar dollar het bed in te duiken, wordt ik razend. Zoiets hoort niet. We gaan dan samen ergens een cola drinken en babbelen over hoe het ook anders kan. Ik heb dan meer energie dan ik aankan.”

De vrachtwagen van 2uniteDoor het gebeurde heeft hij echter geen fundamenteel ander wereldbeeld gekregen. Op mijn vraag of hij anders naar het leven is gaan kijken, antwoord Jean ontkennend: “Nee. Ik geloof nog steeds dat je eerlijk moet zijn en openstaan voor wat er om je heen gebeurt. Ik wil mijn omgeving vormgeven, de werkelijkheid aanpassen. Ik wil er zíjn, er deel van uitmaken, niet alleen maar ernaar kijken. Méér leven, niet per se langer. Ik weet hoe cru dit klinkt nu Antoinette er niet meer is, maar toch denk ik er zo over.”

Ook voor de manier waarop hij Afrika en ontwikkelingshulp bekijkt heeft het gebeurde naar eigen zeggen geen gevolgen gehad: “Ik vind dat een klein groepje van mensen, grote dingen kan doen. Grote groepen lopen het risico om te verzanden in procedures, waardoor ze star en traag worden. Met uitzondering van organisaties die noodhulp verlenen (AZG, WFP, etc verichten enorm goed werk) zijn veel grote clubs geldverslindende monsters die vaak niet meer toekomen aan het helpen van de allerarmsten.

Ik geloof dat verandering in Afrika alleen kan voortkomen uit de bevolking zelf, niet door mensen een lesje te leren. Zij die willen en kunnen, moeten een steuntje in de rug krijgen. En dat kan alleen door op het laagste niveau samen te werken en constant voeling te houden met veranderingen. Ik geloof ook dat het beeld dat Afrika het Westers model moet inhalen een misvatting is. Afrika kan met sprongen voortgang boeken. Toepassing van moderne technieken kan daarbij enorm helpen. Denk maar aan de mobiele netwerken: niemand zal het ooit in zijn hoofd halen om in Afrika nog landlijnen aan te leggen, terwijl wij in Europa nog steeds met verouderde technologie werken. Hetzelfde geldt voor energieopwekking en distributie.”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *