Utopia – Thomas More

Titel: Utopia
Auteur: Thomas More
Uitgever: Athenaeum – Polak & Van Gennep
ISBN:  978 90 253 0426 3

Toen ik  in de tweede klas van de middelbare school zat, kregen we een project: “Utopia“. Tijdens dit project moesten de leerlingen in groepjes samen het perfecte land zouden beschrijven. Het boek van Thomas More werd daarbij wel genoemd, maar niet behandeld. Daardoor is Utopia voor mij synoniem geworden aan het paradijs. Nu, ruim een kwart eeuw later, lees ik dan eindelijk het boek. Helder vertaald door Paul Silverentand, met een bijzonder verhelderend voorwoord van Hans Achterhuis.

Achterhuis vertelt hoe bij eerste lezing van Utopia viel in dezelfde val die al zovelen niet konden ontwijken. Pas bij latere herlezingen begonnen hem dingen op te vallen. Doordat hij deze zaken benoemt (bijvoorbeeld dat eenieder mag reizen, mits hiervoor een vergunning is afgegeven) zet hij Utopia in een heel ander licht. Zoals ook het feit dat iedereen altijd alles van anderen weet. Privacy bestaat niet, wat Achterhuis in breder perspectief plaatst door dit te koppelen aan Orwell met zijn “Big Brother is watching you”.

Door dit voorwoord ga je als lezer al heel anders de hoofdtekst in. “Succes, taaie kost”, wenste een mede-recensent me toe. Gelukkig is het boek ruimschoots voorzien van noten, waardoor de gebruiken die More de Utopianen toedicht ineens van een context voorzien zijn.

Daardoor kom je al snel tot het besef dat Utopia niet zomaar een omschrijving is van een ideale wereld. Nee, het is eerst en vooral een stuk maatschappijkritiek waarin More het Engeland uit de 16e eeuw op de korrel neemt. Volgens kenners in een poging om Hendrik VIII te helpen een betere koning te zijn dan zijn vader.

Vooruitziende blik

Daarbij is More beangstigend vooruitziend. Zo verteld hij hoe de Utopianen een efficiencyslag hebben gemaakt in de kippenteelt, door broedmachines te gebruiken (ruim 5 eeuwen voordat deze echt bestonden!). Maar ook lijkt hij haast Nostradamiaans in zijn omschrijving van de uniforme kleding. Denk hierbij aan de heilstaten zoals we die in het echt kennen, bijvoorbeeld de Mao-kleding. En de manier waarop hij omgaat met het fenomeen euthanasie is zelfs voor Nederlandse begrippen behoorlijk vooruitstrevend. More blijkt beslist geen ongeschoolde schrijver. In de woorden van de vertaler: “Utopia is een werk dat bol staat van geleerdheid: er is geen bladzijde, misschien wel geen alinea die geen bestaande kennis en ideeën citeert, parafraseert of becommentarieert.”(p.172).

Inconsistenties

Toch waag ik het om een kleine kanttekening te maken. Want op sommige plekken lijkt tegenstrijdigheid bestaan. Hoe kan een samenleving perfect zijn, maar toch slavenarbeid nodig hebben? Dat die slaven veelal ofwel vrij zijn (gastarbeiders, weer zo een vooruitziende blik) maakt het begrip slavernij wat makkelijker verteerbaar. Maar er zijn ook slaven die deze rol hebben gekregen omdat ze misdaden hebben begaan. Misdaden, zoals het reizen zonder vergunning, of overspel, of het niet serieus nemen van iemands geloof. Dat riekt toch al een beetje naar totalitairisme.

Elders vertelt More dat iemand wel gek zou zijn om zich genot te ontzeggen wanneer dat geen doel dient. Maar op pagina 152 beschrijft hij ineens hoe bepaalde ascetische gelovigen, die celibatair leven, veganistisch leven en de hele dag ploeteren om anderen vrije tijd te gunnen, worden vereerd. Bizar, in een land waar alleen essentieel werk wordt verricht (dus geen onzinnige luxeproducten) waardoor alles wat geproduceerd moet worden makkelijk met een zesurige werkdag verworven kan worden.

Leerzaam

Hoe dan ook is deze uitgave van “Utopia” ongelofelijk leerzaam. Je krijgt een spiegel voorgehouden die je doet nadenken over dat wat je altijd vanzelfsprekend vindt. Je krijgt tegelijk een lesje Europese geschiedenis (met dank aan de enorm verhelderende noten). En passant krijgen we ook nog een paar ideeën van de oude Grieken voorgeschoteld. En dat alles in een vloeiend, boeiend betoog over hoe de ideale Staatsvorm eruit zou moeten zien.Tenslotte komen er nog een paar nawoorden, van More en van Marja Brouwers, die nog een extra laag van overwegingswaardige toevoegingen aanbrengen.

Utopia” wordt gezien als een klassiek boek. De grondlegger van een denkstroming. Maar vreemd genoeg wordt het amper gelezen. Zelfs niet in een klas wanneer er een project met de titel “Utopia” wordt gehouden. En dat is jammer, want “Utopia” is toegangelijk, begrijpelijk en bijzonder boeiend.

Waardering: 9,5/10


Lees “Utopia” zelf!

Over Jeroen L

Eén van de oprichters van LekkerLezen.net. In het dagelijks leven actief als bedrijfskundige/docent, 's avonds het liefst met de neus in een goed boek!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *